heksen CholletHeksen: eerherstel voor de vrouwelijke rebel
Mona Chollet
Amsterdam : De Geus, 2019. - 252 p.
Binnenkort in de RoSa-bibliotheek

 

 

“De heks belichaamt de vrouw bevrijd van alle overheersing en beperking, zij is het ideaalbeeld, zij wijst ons de weg.” (p. 11)

Heksen is de vertaling van de Franse bestseller Sorcières. La puissance invaincue des femmes (2018) van de hand van de Zwitserse journaliste en essayiste voor Le Monde Diplomatique, Mona Chollet.

Het boek is opgedeeld in een inleidend hoofdstuk en vier thematische hoofdstukken. In de inleiding ‘De erfgenamen’ besteedt de auteur aandacht aan de eerste vermeldingen van ‘heksen’, het ontstaan van hun demonisering en de klopjacht die op hen werd gemaakt. De meest doorslaggevende factoren die daar een rol bij spelen worden kort toegelicht. Sommige factoren liggen voor de hand of zijn over het algemeen gekend. Andere zijn minder eenduidig. Zo maakte de uitvinding van de boekdrukkunst (halverwege de vijftiende eeuw) het mogelijk dat ideeën en theorieën zich op een dan ongekend tempo gingen verspreiden, wat zorgde voor ware campagnes tegen onder meer van hekserij beschuldigden.

Chollet focust in Heksen voornamelijk op vrouwenhaat als rode draad binnen de heksenvervolgingen, ondanks het feit dat ook mannen als heksen zijn verbrand.

“Eeuwenlange haat en obscurantisme lijken geculmineerd te zijn in deze uitbarsting van geweld, geboren uit angst voor de steeds groter wordende plaats die vrouwen toen in de sociale ruimte gingen innemen.” (p.20)

Wie vertelt welk verhaal en hoe?

De manier waarop evenementen uit de geschiedenis ons in het heden bereiken gebeurt voornamelijk via geschiedschrijving. De manier waarop naar slachtoffers van de heksenvervolgingen wordt gekeken door historici die deze verhalen neerschreven, dient door ieder met een interesse in het thema ook nauwgezet onder de loep genomen te worden, en dat beseft Chollet.

Het gebeurt niet zelden dat net door deze (vaak mannelijke) historici erg neerbuigend wordt gedaan over de vrouwen die op de brandstapel eindigden of levend werden verdronken. Vrouwen worden meermaals verantwoordelijk gesteld voor het geweld dat hen wordt aangedaan. Uitspraken die in dit boek aan bod komen: ‘vrouwen leken tot een intense misogynie aan te zetten’ of ‘deze groep liet zich tot zondebok maken’ (p.21). Dergelijke denkoefeningen ten aanzien van vrouwen zijn helaas ook anno 2019 geen zeldzaamheid (denk aan het hele debat rond #MeToo).

Voor zij die overtuigd zijn van de horror van de heksenjacht, of je nu verontwaardiging of oneensheid voelt, het blijft vaak een abstract ver-van-ons-bed historisch gegeven waarvan we de concrete menselijke gevolgen niet altijd evengoed kunnen omvatten.

Het is dan ook belangrijk om stil te staan bij hoe we naar geschiedenis kijken. Welke geschiedschrijving bereikt ons? Welke narratieven slaan we er op na? Beschouwen we enkel de algemene verhaallijnen over grootschalige massamoorden, uitzettingen, processen van kolonisatie en racisme of kijken we verder dan vage cijfers en veralgemeningen en beschouwen we ook de persoonlijke verhalen achter deze mensenrechtenschendingen?

Rhiannon Giddens, een Amerikaanse muzikant van onder meer americana, country- en bluesmuziek verdiept zich voor haar muziek meermaals in haar eigen geschiedenis en die van haar land. Als zwarte zangeres van een multi-etnische achtergrond kunnen verhalen over de slavernij uiteraard niet ontbreken. In plaats van haar nummers op te dragen aan een abstract gegeven als ‘de slavernij’, baseert ze haar nummers op verhalen van individuen die deze donkere periode uit de geschiedenis hebben meegemaakt. Door dit te doen wordt volgende denkoefening veel concreter: ‘het had mij kunnen overkomen’.

Zo is Giddens’ nummer “At the purchaser’s option” gebaseerd op een advertentie waarbij een jonge vrouw (‘a negro wench’) te koop wordt aangeboden alsof het om een tweedehands auto zou gaan. De advertentie wordt afgesloten met de zin: “She has a child of about 9 months, which will be at the purchasers option”. Helaas is de vrouw in kwestie niet de enige jonge gekleurde vrouw die een dergelijk lot kende, maar dergelijke persoonlijke verhalen maken verschrikkingen vaak veel vatbaarder dan “er is een massamoord aan de gang” of “miljoenen werden als slaven verkocht”.

In Heksen merk je dat de auteur een evenwicht probeert te zoeken tussen zo’n persoonlijke verhalen die je als lezer raken en betrokken(er) maken en de zware cijfers achter de heksenvervolging. Chollet combineert ook beiden. Een voorbeeld hiervan vinden we op p.16 waar de auteur het verhaal brengt van twee dorpen waarvan alle vrouwen behalve één op de brandstapel eindigden (in totaal 368). Duiding brengt ze hierbij aan de hand van het verhaal van één individu en haar familie.

Wie had en heeft te lijden onder de heksenjacht?

“Volgens een bekende logica voor vrouwen van alle tijden kon elk gedrag en het daaraan tegenovergestelde gedrag zich tegen je keren… De waterproef geeft dit goed weer. De vrouw werd in het water gegooid: als ze zonk was ze onschuldig; als ze bleef drijven was ze een heks en moest ze ter dood gebracht worden.” (p.17)

Chollet omshrijft bovenstaande absurditeit en het complete gebrek aan logica op een erg toegankelijk en herkenbare manier, wat de lezer vaker dan eens een ‘inderdaad!’-moment kan opleveren.

Als men het heeft over de slachtoffers van de heksenvervolging gaat het vaak over de moeilijkheid om een exact cijfer te plaatsen omdat vaak enkel de geëxecuteerde slachtoffers worden meegerekend. Er wordt geen melding gemaakt van zij die gelyncht werden, in de gevangenis overleden, zelfmoord pleegden, et cetera. Chollet maakt daar graag nog een aanvulling bij: niet enkel de vrouwen die vervolgd, verbannen en vermoord werden gelden als slachtoffers.

“…alle vrouwen, zelf zij die nooit in staat van beschuldiging zijn gesteld, hebben de gevolgen gevoeld van de heksenvervolgingen. De publieke terechtstellingen, een machtig middel om schrik aan te jagen en de openbare orde te bewaren, geboden hun om terughoudendheid, onderdanig en meegaand te zijn, geen aanstoot te geven.” (p.22)

Wat de auteur vervolgens door middel van haar boek wenst bloot te leggen is de mate waarin ook het nageslacht van deze vrouwen en families noties over vrouwen en vrouwelijkheid die het leven beheerste ten tijde van de heksenjachten hebben meegenomen en nog steeds met zich meedragen. Hoe kijken we naar vrouwen en vrouwelijkheid? En, in welke mate zijn negatieve attituden en vooroordelen terug te brengen naar de tijden van de heksenvervolgingen? Het boek legt paralellen tussen hedendaagse vormen van misogynie en de vrouwenhaat die de verschillende heksenvervolgingen typeerde.

“De heksenvervolgingen waren een oorlog tegen vrouwen, die zijn sporen tot in het heden heeft nagelaten. Zonder dat we het beseffen leven we nog steeds met het wereldbeeld van toen.” (achterflap)

De aantrekking van hekserij

Chollet wenst bovenstaande denkoefening echter niet alleen in negatief opzicht te doen. Ze gaat ook na in welke mate de her- of opwaardering van het woord ‘heks’ of wat het betekent om heks te zijn een positieve invulling heeft gekregen, onder meer door feministen in verschillende perioden in de geschiedenis.

Chollet heeft toelichting bij de inspiratie die feministen in de 20ste eeuw bij de (zogenaamde) heksen haalden en hoe de manier waarop zij tegen heksen aankijken door de jaren heen is gewijzigd. Vooral de laatste decennia is er sprake van een hype met betrekking tot interesse in (een positieve invulling van) hekserij. Populaire cultuur wordt als een onderliggende reden aangegeven, denk aan positieve voorstellingen van ‘machtige heksen’ in onder meer Harry Potter, Charmed en Buffy the Vampire Slayer. En zo maakt de auteur mooi de cirkel rond van het ontstaan van ‘de heks’ tot wat het anno 21ste eeuw betekent om ‘heks’ te zijn.

Hekserij, en de aantrekking die het vooral lijkt te hebben op feministen, LHBTQ+ of gendernonconformerende individuen, biedt volgens de auteur een mooie weergave van de link tussen het persoonlijke en het politieke:

“Het is een dunne scheidslijn tussen persoonlijke ontwikkeling – sterk gemengd met spiritualiteit – en feminisme en politiek empowerment, die kritiek op onderdrukkende systemen impliceren…” (p.28-29)

Impact voor de hedendaagse vrouw

“De heksenjachten waren tegelijkertijd een weergave en een uitvoering van de vooroordelen over vrouwen en de beschimping waar sommigen het slachtoffer van waren. Vrouwen hebben een bepaald gedrag, een bepaalde manier van zijn onderdrukt. We hebben die vastgeroeste voorstellingen geërfd en door de eeuwen heen voortgezet. Die negatieve beelden zorgen in het beste geval nog steeds voor censuur en autocensuur, voor belemmeringen, en in het ergste geval voor vijandigheid of zelfs geweld.” (p.32)

Wat Chollet vooral intrigeert is wat de heksenvervolgingen hebben betekend voor het hedendaagse denken door en over vrouwen. In haar boek focust ze op vier grote lijnen uit de geschiedenis:

  1. Aanslag op alle vormen van vrouwelijke onafhankelijkheid
  2. Het ontbreken van een kinderwens
  3. Negatieve beeldvorming over oudere vrouwen
  4. Minachting voor zogenaamde ‘vrouwelijke’ kennis

Een voorbeeld van de mate waarin vrouwelijke onafhankelijkheid een doorslaggevende rol speelde in de heksenvervolgingen is de oververtegenwoordiging van alleenstaande vrouwen en weduwen bij zij die beschuldigd werden. Ook vandaag nog roept de onafhankelijkheid van vrouwen scepsis op, te vaak nog wordt hun band naar man en kind gelegd, ook in afwezigheid van beiden.

Aspecten die leidden tot een opvallend hoge vervolging van oudere vrouwen binnen de heksenjacht waren bijvoorbeeld de samenkomst van enerzijds het feit dat vrouwen langer leefden en anderzijds de beperkingen die vrouwen hadden om toe te treden tot het betaald werk. Smijt daar de menopauze bij en oudere alleenstaande vrouwen of weduwes werden vervolgens eerder als last dan lust beschouwd. Door ze als lelijke kwaadaardige heksen te bestempelen konden ze op een goedkope manier worden verwijderd: “Ouderdom bij vrouwen blijft op de een of andere manier lelijk, beschamend, bedreigend, duivels.” (p.35). Opnieuw is de link naar 2019 niet ver te zoeken.

“…het is vrouwen op een bepaalde manier nog steeds verboden om een onafhankelijk leven te leiden, ouder te worden, de baas te zijn over haar lichaam en over haar seksualiteit.” (p.36-37)

Doorheen de vier thematische hoofdstukken laat Chollet experts aan het woord die ze zelf omschrijft als ‘moderne heksen’, auteurs die verboden die vrouwen door de eeuwen heen zijn opgelegd doorbreken, aankaarten, in vraag stellen of simpelweg negeren. 

Hoe kijken we naar…?

Het meest prangende besef is het volgende: er is een opvallende parallel te trekken tussen de vraag ‘hoe kijken we naar heksen?’ en ‘hoe kijken we naar vrouwen?’. Omdat vrouwbeelden en vrouwenhaat zo inherent zijn aan de heksenjacht en de beeldvorming errond doorheen de geschiedenis, maar ook in veel media (denk aan Disneyfilms), dat we die manier van kijken inherent en onbewust en onbedoeld meenemen in hoe we naar krachtige vrouwen kijken. Zien we haar als sterk en onafhankelijk of koel en kil?

“…het simpele feit dat ik me dit bewust werd, was voldoende om de schaduw van de boze heks, die zo verstorend werkte op de manier waarop ik naar deze vrouw keek en naar alle andere die op haar leken, in het niets te laten verdwijnen.” (p.39)