Abortus blijft een omstreden onderwerpen in heel wat Europese landen. Volgens de anti-abortusbeweging is abortus de oorzaak van zogenaamde Europese zwakheden: vergrijzing, druk op sociale zekerheid en pensioenschema's en veranderende familiewaarden. 

Daartegenover pleitte de Portugese socialiste Edite Estrela in haar rapport (december 2013) voor het recht op vrije abortus, voorbehoedsmiddelen en seksuele voorlichting in alle lidstaten omdat het een vrouwrecht is. Het Europees Parlement stemde tegen dit rapport met een verschil van slechts acht stemmen. De voorstanders beklemtoonden dat seksuele gezondheidszorg een belangrijk onderdeel is van het EU-beleid. De tegenstanders vonden dat abortus een bevoegdheid is van de lidstaten, waar het Europees Parlement zich niet over hoort uit te spreken. 

Vooral in conservatieve en katholieke landen wordt de abortuswetgeving verstrengd.

(Laatste update: 27/09/2018)

Abortuswetgeving in Ierland

Ierland is het laatste land in de Europese Unie dat de abortuswet heeft ingevoerd in januari 2014, maar hevige debatten over abortus blijven oplaaien.

Het katholieke Ierland heeft een van de strengste abortuswetten in Europa. In het achtste amendement van de grondwet staat dat een ongeboren kind evenveel recht op leven heeft als de moeder, waardoor abortus bij wet verboden is. Ook bij verkrachting, incest of afwijkingen. Alleen als het leven van de vrouw in gevaar is of als ze zelfmoordneigingen heeft, kan er intussen een uitzondering gemaakt worden.

abortusierland

 Die uitzondering is ingevoerd na de dood van Savita Halappanavar in 2012. De 31-jarige vrouw was 17 weken zwanger toen ze bloedvergiftiging kreeg. Een abortus had haar leven kunnen reden, maar de artsen weigerden, ook al had de foetus geen overlevingskansen. In 2014 stond Ierland opnieuw in rep en roer vanwege een abortuszaak. Een 18-jarige vrouw, die als minderjarige zou zijn verkracht, beviel onder dwang via keizersnede van een 25 weken oude foetus nadat ze in hongerstaking ging omdat haar abortus werd geweigerd na 8 weken. De vrouw werd door verschillende artsen suïcidaal verklaard, maar mocht toch geen abortus laten uitvoeren.

Maar ondanks de uitbreiding van de abortuswet krijgen vrouwen in Ierland nog steeds moeilijk toegang tot abortus. Zo moet een vrouw die het slachtoffer is van verkrachting of incest en suïcidaal is met maar liefst zeven medische experts praten vooraleer er een beslissing mag worden genomen.

Bovendien nemen sommige Ierse dokters nog altijd een conservatieve houding aan met betrekking tot abortus. Meer dan 100 psychiaters tekenden in 2013 nog een brief waarin ze verklaren tegen elke vorm van abortushervorming te zijn.

Er zijn in Ierland nu twee opties om een zwangerschap te beëindigen: abortuspillen online bestellen (illegaal) of reizen naar een land waar abortus wel toegelaten is (legaal). De eerste optie lijkt gemakkelijk: de pilletjes zijn goedkoop en er is geen medische ingreep nodig. Maar het is illegaal, dus riskeren vrouwen die abortuspillen innemen een gevangenisstraf van meer dan tien jaar. Daarom reizen er jaarlijks duizenden meisjes en vrouwen en dagelijks gemiddeld twaalf meisjes en vrouwen naar het buitenland om abortus te laten uitvoeren. Vooral naar Engeland, Wales en Nederland, waar abortus is toegestaan tot 24 weken zwangerschap. Volgens de laatste statistieken van The Irish Family Planning Association gaat het over 3.265 meisjes en vrouwen in 2016. In werkelijkheid ligt het cijfer waarschijnlijk hoger omdat niet alle meisjes en vrouwen hun adres durven opgeven in de Engelse abortusklinieken en cijfers naar Nederland niet zijn opgenomen.

Volgens de huidige wetgeving is het ook een misdaad wanneer dokters en begeleiders vrouwen informatie geven over de behandeling die ze nodig hebben en hoe ze een veilige abortus kunnen krijgen. In het rapport She is not a criminal: The impact of Ireland's abortion law (2015) verzoekt Amnesty International Ierland met drang om de abortuswetgeving te veranderen omdat abortus een recht is dat vrouwen moeten kunnen uitoefenen.

In mei 2018 hebben de Ieren gestemd voor de afschaffing van het achtse amendement. Dat amendement bepaalt dat abortus alleen is toegelaten wanneer het leven van de moeder in gevaar is. Een nieuwe wetgeving wordt momenteel uitgewerkt inzake het toestaan van abortus gedurende de eerste 12 weken van de zwangerschap, en uitzonderlijk ook later. Wordt vervolgd.

Polen: oproep om abortus te verbieden

Polen heeft een van de strengste abortuswetten van Europa. Het afbreken van een zwangerschap is alleen toegelaten als het leven van de moeder op het spel staat, in geval van verkrachting of incest of bij een handicap van de foetus. 

De nationaal-conservatieve meerderheidspartij Recht en Gerechtigheid (PiS) wil de abortuswet verstrengen. Zowel partijleider Jaroslaw Kaczynski als premier Beata Szydlo schaarden zich begin april 2016 achter een oproep van de Poolse bisschoppen om een afbreking van de zwangerschap vrijwel volledig te verbieden. Uit protest gingen duizenden demonstranten in Warschau de straat op, veelal zwaaiend met kleerhangers, een symbool voor illegale abortus.

Naast een abortusverbod wil de PiS ook overheidssubsidie voor reageerbuisbevruchting afschaffen en een doktersvoorschrift voor de morning-afterpil opnieuw verplicht stellen.

Spanje: Strengere abortuswet

Na massale demonstraties tegen de goedkeuring van het wetsontwerp (december 2013) van de conservatieve Spaanse regering dat abortus verbiedt behalve in geval van zwangerschap na verkrachting of als de gezondheid van de vrouw gevaar loopt, heeft het parlement de goedkeuring van het wetsontwerp on hold gezet. Sinds 1985 is abortus in Spanje toegelaten tot 14 weken na de bevruchting zonder een reden op te geven.De conservatieve regeringspartij Partido Popular wil dat veranderen. In het wetsvoorstel staat dat abortus alleen nog mag worden uitgevoerd als de zwangerschap de gezondheid van de moeder bedreigt, of als de zwangerschap het gevolg is van een verkrachting.

Het Spaanse parlement keurde gisteren een wetsontwerp goed dat het recht op abortus wijzigt. Meisjes van 16 en 17 moeten voortaan de officiële instemming van hun ouders nodig hebben als ze tot abortus willen overgaan. In geval van conflicten wordt het burgerlijk wetboek gevolgd en moet een rechter de knoop doorhakken. Voorheen mochten meisjes van 16 en 17 volgens de wet van 2010 hun zwangerschap onderbreken zonder hun ouders daarvan op de hoogte te brengen. De Spaanse Senaat heeft het wetsontwerp goedgekeurd in september 2015. 

Oost-Europa: Abortuswet in de praktijk niet uitgevoerd

Oost-Europa toont al jaren een trend naar strengere wetgeving, vaak onder invloed van de lokale kerk.

In het overwegend katholieke Polen is een stevige discussie gaande over zwangerschapsafbreking en de religieuze overtuiging van artsen. Drieduizend medici in Polen die een ‘verklaring van geloof’ hebben getekend, geven aan religieus te zijn en om die reden niet willen meewerken aan abortus en euthanasie. In Polen is abortus alleen toegestaan tot de 25e week van de zwangerschap na verkrachting en bij incest. Ook als het leven van de moeder in gevaar is of als de foetus ernstige afwijkingen vertoont is het toegestaan de foetus weg te halen. De strenge wetgeving drijft vrouwen naar illegale klinieken of naar het buitenland. Jaarlijks worden naar schatting 200.000 illegale ingrepen uitgevoerd in Polen. In september 2013 ondertekenden nog 400.000 mensen een petitie om abortus te verbieden als de foetus ziek is. Het werd uiteindelijk door het parlement afgewezen met een verschil van één stem.

In Litouwen heeft een minderheidspartij in de zomer van 2013 een wetsvoorstel bij het parlement ingediend waarmee abortus zou worden verboden, met uitzondering van gevallen waarbij de zwangerschap het gevolg is van verkrachting of waarbij de gezondheid van de vrouw in gevaar is. 

In Macedonië werd de wetgeving na meer dan 40 jaar strenger gemaakt. Vrouwen moeteneen officiële aanvraag doen voor abortus. Vervolgens moeten ze begeleiding krijgen en bewijzen dat hun partner op de hoogte is van hun beslissing. Ze mogen ook niet binnen het jaar opnieuw een abortus aanvragen.

 Frankrijk: Uitbreiding abortuswet

Door het hevige debat rond het homohuwelijk en de adoptie van kinderen door homokoppels laaide vorig jaar de discussie weer op over het recht op abortus. Duizenden betogers verzetten zich toen tegen de goedkeuring van de uitbreiding van de abortuswet, maar het Franse parlement heeft in januari 2014 een wijziging goedgekeurd van de abortuswetgeving, die sinds 1975 van kracht was. Voortaan kunnen vrouwen in Frankrijk ook een abortus laten uitvoeren wanneer het niet om een noodgeval gaat.

Noorwegen: Illegale praktijken stopgezet

Nadat in de herfst van 2013 werd ontdekt dat een ziekenhuis in Noorwegen 12 abortussen had uitgevoerd na de toegestane 12 weken, werden restricties doorgevoerd. Wanneer een vrouw tussen 12 en 18 weken zwanger is moet ze verschijnen voor een comité om abortus te laten goedkeuren, en na 18 weken kan een zwangerschap alleen afgebroken worden omwille van gezondheidsredenen.  

 België: Recht op abortus

Sinds de wet van 3 april 1990 is abortus in België toegelaten, zij het onder bepaalde voorwaarden. Volgens de wet kan een vrouw die zich omwille van haar zwangerschap in een noodsituatie bevindt binnen 12 weken na de bevruchting, een abortus laten uitvoeren. De wet geeft geen verdere omschrijving van het begrip noodsituatie, maar stelt duidelijk dat de beslissing bij de vrouw ligt. Zij alleen oordeelt over haar noodsituatie.

Een arts kan om gewetensredenen weigeren om een vrouw verder te helpen, maar is verplicht haar dat tijdens het eerste gesprek mee te delen. De arts hoeft de vrouw evenwel niet door te verwijzen. Een vrouw heeft er dus alle belang bij om de arts vooraf te vragen of die bereid is haar te helpen. Als de arts weigert, is het raadzaam zo snel mogelijk contact op te nemen met een andere arts of rechtstreeks met één van de abortuscentra.

Abortus blijft een gevoelig onderwerp. Vrouwenorganisaties zullen altijd blijven benadrukken waarom abortus een vrouwenrecht is. Zo brachten verschillende Belgische vrouwenorganisaties in aanloop van de verkiezingen van 15 mei 2014 memoranda uit en formuleerden onder meer eisen over het recht op abortus naar de verschillende bestuursniveaus. 

Op 3 april 2015 wordt de abortuswet 25 jaar. De Belgische abortuscentra vinden dat de abortuswet aan vernieuwing toe is. Zo vinden ze dat de wettelijke termijn van twaalf weken moet uitgebreid worden.

Op de RoSa website

Het geheugen

Heet hangijzer

In de RoSa bibliotheek

 aguidefor nogaltijdbaasadolescence

  • The moral case for abortion / Ann, Furedi, 2016. (RoSa exemplaarnr. Ch/0051)
  • Defenders of the unborn: the pro-life movement before Roe v. Wade / Daniel K. Williams, 2016. (RoSa-exemplaarnr. Cm/0084)
  • She is not a criminal: The impact of Ireland's abortion law / Amnesty International, 2015. (RoSa exemplaarnr. dd/000820)
  • A guide for developing policies on the sexual and reproductive health & rights of young people / IPFF European Network, 2013. (RoSa exemplaarnr. Bb/0016)
  • Nog altijd baas in eigen buik ?: een kritische doorlichting van de Belgische abortuswetgeving en -praktijk / Gily Coene en Sophie Bollen, 2013. (RoSa exemplaarnr. P 9/1014)
  • Open space a women died: abortion and the politics of birth in Ireland / Feminist review, 2013, p.130-136 (RoSa Tjdschriftenzaal)
  • Impossible decisions: abortion, reproductive technologies, and the rhetoric of choice / Women's studies, 2012, nr.3, p.263-281 (RoSa Tijdschriftenzaal)
  • 'Adolescence', pregnancy and abortion: constructing a threat of degeneration / Catriona Macleod, 2011 (RoSa exemplaarnr. DII 4e/0007)
  • A.B. and C. versus Ireland: a new beginning to access legal abortion in the Republic of Ireland? / Katherine Side, International feminist journal of politics, 2011, nr.3, 390-412 (RoSa Tijdschriftenzaal)