Mary Fairfax Somerville (Jedburgh (Schotland), 26 december 1780 - Napels (Italië), 28 november 1872) was een Schotse wiskundige, astronoom, aardrijkskundige en auteur van wetenschappelijke boeken. In 1835 waren zij en Caroline Herschel de eerste vrouwen die lid werden van de Britse Royal Astronomical Society. Ze plaatste ook als eerste haar handtekening onder John Stuart Mills' petitie voor vrouwenstemrecht. In 2017 zal ze de eerste vrouw (los van de Koningin) worden die op een Schots (£10) bankbiljet geëerd wordt.

“Queen of 19th-century science”

mary somervilleDe “Queen of 19th-century science”. Zo werd Mary Somerville na haar overlijden in een krantenartikel van The Londen Post omschreven. Ze behoorde dan ook tot de meest vooraanstaande vrouwelijke wetenschappers van haar tijd. Dat ze het ondanks haar opvoeding en omgeving zover schopte, wekt verbazing. 

Mary Fairfax, zoals Somerville werd geboren, was de dochter van vice-admiraal Sir William George Fairfax, telg uit een vooraanstaande familie van Fairfaxes en zijn tweede vrouw, Margaret Charters. Via haar moeder was Somerville gerelateerd aan een aantal prominente Schotse huizen. De naam Somerville was wel degelijk aanwezig in haar familie. Zo werd ze geboren in het huis van haar tante en oom langs moeders' kant. Haar oom droeg de naam Dr. Thomas Somerville (1741-1830) en zou later bekendheid verwerven als auteur van My Own Life and Times. Zelf zou ze pas in haar tweede huwelijk, met haar neef Dr. William Somerville, de naam Somerville opnemen.

Vroege interesse in wetenschap en wiskunde

Mary Somerville was de vijfde van zeven kinderen, waarvan er echter drie op heel jonge leeftijd al stierven. Somerville groeide voornamelijk op met haar broer die drie jaar ouder was. Het duurde dan ook niet lang voor ze zelf verschillen waarnam tussen haar en zijn kansen wat betreft onderwijs. Somerville's ouders hechtten namelijk - in lijn met de maatschappelijke overtuiging van die tijd - geen belang aan onderwijs voor meisjes. Haar moeder leerde haar wel lezen, maar verder werd 'meisjesonderwijs' beschouwd als niet nuttig. Op 10-jarige leeftijd werd Mary alsnog naar een kostschool gestuurd, maar eerder omdat haar vader haar als 'wild en onhandelbaar' beschouwde. Ze had er geen gelukkige tijd en ook daadwerkelijk leren zat er voor haar niet in. Na een jaar keerde ze terug naar huis, waar ze zich ‘like a wild animal escaped out of a cage’ voelde.

Toch was Mary Somerville als kind al erg leergierig. Ze las naar het schijnt elk boek dat ze te pakken kon krijgen en stiekem volgde ze mee als haar drie jaar oudere broer les kreeg. Op dertienjarige leeftijd stuurden haar ouders haar, voor enkele maanden, naar een school in Edinburg, waar ze leerde schrijven en rekenen. Ze leerde er ook Frans en via zelfstudie eigende ze zich de basisbeginselen van het Grieks en het Latijn toe. Ook haar oom, Dr. Thomas Somerville, hielp haar met haar talen. Hij was het die haar als 'een erg leergierige studente' zou hebben omschreven.

Somerville's leven werd reeds van op jonge leeftijd gekenmerkt door een evenwichtsoefening tussen de haar toebedachte maatschappelijke rol en haar eigen zoektocht naar kennis. Zo maakte ze zich naast Grieks, Wiskunde en Frans dan ook een heleboel vaardigheden eigen die toen wel van een dame verwacht werden, zoals musiceren, schilderen en borduren. Vreemd genoeg was het uiteindelijk haar schilderleraar die haar interesse voor wiskunde verder aanwakkerde met de opmerking dat het bestuderen van de ‘Elementen’ van Euclides niet alleen de basis vormt voor het begrijpen van het perspectief in de schilderkunst, maar ook en vooral de basis is voor de studie van astronomie en andere wetenschappen. Via via wist Somerville vervolgens een exemplaar van Euclides’ ‘Elementen’ te bemachtigen. Ze was meteen verkocht. Ze zou het boek dagelijks urenlang hebben zitten bestuderen. Op een gegeven moment zelfs in het geheim, nadat haar vader het had ontdekt en het haar had verboden.

Een intellectuele zoektocht naar kennis als getrouwde vrouw

Mary Somerville zou in haar leven twee keer trouwen. Een eerste keer in 1804 met een verre neef, de Russische consul in Londen, Captain Samuel Greig. Ze kregen twee kinderen. Captain Creig overleed in 1807. Somerville's erfenis van Greig gaf haar de vrijheid om haar intellectuele belangen na te streven. John Playfair, toenmalig hoogleraar natuurkunde aan de Universiteit van Edinburgh, moedigde haar verlangen naar studie aan. Via Payfair kwam ze in contact met William Wallace, met wie ze later de wiskundige problemen in Mathematisch Repository zou bespreken.

In haar tweede huwelijk, met Dr. William Somerville, kon ze - in tegenstelling tot in haar eerste huwelijk - haar ambities omtrent studies ten volle waarmaken. Dr. William Somerville bleek een voorstander van onderwijs voor vrouwen en steunde zijn vrouw dan ook sterk in haar wetenschappelijk werk. Ze gingen samen in London wonen waar William was aangesteld als legerarts. Somerville bloeit er helemaal open in de stimulerende intellectuele omgeving van de stad. Het duurde niet lang voor hun huis een trefpunt voor wetenschappers werd. Wiskundige en astronoom John Herschel en wiskundige, uitvinder en filosoof Charles Babbage waren er graag geziene gasten. De Somervilles maakten niet enkel van hun huis in London een intellectueel gebeuren. Ook op rondreis door Europa ontmoetten ze verscheidene vooraanstaande wetenschappers. Mary Somerville maakte volop gebruik van deze ontmoetingen en zoog als een spons alle wetenschappelijke kennis op.

 Erkenning tijdens haar leven

In 1826 publiceert Mary Somerville haar eerste paper in de ‘Proceedings of the Royal Society’. Een jaar later vraagt Lord Brougham van de Society for the Diffusion of Useful Knowledge haar om Laplace’s werk ‘Mécanique Céleste’ te vertalen, een werk waarover werd gezegd dat er maar twintig mannen in Frankrijk en tien in Engeland waren die voldoende mathematische kennis hadden om het te begrijpen. Somerville zou echter meer doen dan alleen het werk vertalen. Ze voegde er waar nodig wiskundige uitleg en diagrammen aan toe om de lezer te helpen bij het begrijpen van de tekst. Ook de geschiedenis van de astronomie gaf ze hierbij een plaats. Somerville's voorwoord getuigde van zoveel achtergrondkennis dat het uiteindelijk zelfs als een apart boek gepubliceerd wordt onder de titel ‘The mechanism of the Heavens’ in 1831. De recensies zijn unaniem lovend en de verkoop loopt als een trein. Beide boeken worden vanaf dat moment gebruikt in de cursussen wiskunde en astronomie in scholen en universiteiten verspreid over heel het Verenigd Koninkrijk.

Somerville's tweede boek ‘On the connection of the physical sciences’ wordt gepubliceerd in 1934. Ook nu blijft erkenning niet uit. In 1935 wordt ze geëerd als lid van de Britse Royal Astronomical Society. Naast deze hoogste eer krijgt ze ook het erelidmaatschap van verschillende andere wetenschappelijke verenigingen: in 1934 ontvangt ze een erelidmaatschap van de Société de Physique et d'Histoire Naturelle de Genève en van de Royal Irish Academy. Ook ontvangt ze een jaarlijkse toelage van 300 pond.

Sir David Brewster, de uitvinder van de caleidoscoop, schrijft in 1829 over Mary Somerville:

"... certainly the most extraordinary woman in Europe - a mathematician of the very first rank with all the gentleness of a woman." 

In 1838 verhuist de hele familie omwille van William’s fragiele gezondheid naar Italië. Hier schrijft Mary Somerville onder meer ‘Physical geography’, haar meest succesvolle boek. Tot het begin van de 20ste eeuw is het in scholen en universiteiten als handboek gebruikt.

In 1857 werd Somerville lid van de American Geographical and Statistical Society. In 1869 werd ze bekroond met de Patron's Medal van de Royal Geographical Society, toen bekend onder de naam 'Victoria Medal'. Ze werd dat jaar ook lid van de American Philosophical Society. In 1870 werd ze toegelaten tot de Italiaanse Geographical Society.

Een groot deel van de populariteit van haar publicaties was te wijten aan Somerville's heldere en scherpe schrijfstijl en het enthousiasme voor haar onderwerp waarvan al haar werken doordrongen waren.

Somerville was één van de eersten die spraken over een hypothetische planeet die Uranus zou verstoren, in de 6e editie van 'On the Connexion of the Physical Sciences' (1842).  Deze voorspelling werd vervuld in 1846, door de ontdekking van Neptunus, draaiende op een afstand van 3 miljard mijl van de zon.

Somerville was ook wiskundeleerkracht van Ada Lovelace, die zou uitgroeien tot 's werelds eerste computerprogrammeur.

Tot op hoge leeftijd bleef Mary Somerville wetenschappelijk actief. Haar laatste boek publiceerde ze op 89-jarige leeftijd. Ze overleed op 92-jarige leeftijd in Napels.

Vrouwen- en meisjesrechten

Naast een fervent wetenschapper was Somerville ook een voorvechter van onderwijs voor meisjes en het vrouwenkiesrecht. Toen de Britse econoom en filisoof John Stuart Mill een grootscheepse petitie voor het vrouwenkiesrecht organiseerde in het parlement zette Mary Somerville als eerste haar handtekening.

Postuum eerbetoon en nalatenschap

De universiteit van Oxford richtte in 1879 een vrouwencollege op en noemde het Somerville College. De universiteit beschikt ook over Somerville's papers en correspondentie. In Burntisland (Schotland) werd het huis waar ze lange tijd verbleef tot Somerville House omgedoopt na haar overlijden. Onder dezelfde naam vindt je ook een middelbare school voor meisjes in Brisbane (Australië). Tot slot draagt ook één van de commissiekamers van het Schotse parlement in Edinburgh haar naam.

Somerville Island (74°44'N 96°10'W), een klein eiland in de Barrow Strait (Nunavut) werd naar haar vernoemd door Sir William Edward Parry in 1819 tijdens de eerste van de vier Arctische expedities onder zijn bevel.

5771 Somerville (1987 ST1) is een beltasteroïde die op 21 september 1987 ontdekt werd door E. Bowell bij Lowell Observatory Flagstaff, Arizona.

Bankbiljet Mary SomervilleSomerville Crater is een kleine maankrater op het oostelijke deel van de Maan. Het ligt ten oosten van de prominente krater Langrenus, en werd aangeduid als Langrenus J voordat Somerville's naam eraan werd toegekend door de International Astronomical Union. Slechts een handvol van de vele maankraters zijn vernoemd naar een vrouw.

The Royal Bank of Scotland zal in de tweede helft van 2017 een £10 bankbiljet uitgeven met de beeltenis van Mary Somerville. Ze is de eerste vrouw, na de Koningin, die deze eer te beurt valt. De keuze voor Somerville kwam er na publieke stemming op basis van een shortlist met o.m. ook wetenschapper James Clerk Maxwell en ingenieur en architect Thomas Telford.

Somerville is zo samen met noveliste en poëete Nan Shepherd de eerste niet koninklijke vrouw die op een Schots bankbiljet geëerd wordt. In 2016 werden beide selecties bekendgemaakt. Nan Shepherd werd geselecteerd voor het £5 bankbiljet, terwijl Somerville op het £10 bankbiljet te bewonderen zal zijn.

Somerville's bibliografie

  • 1825 "The Magnetic Properties of the Violet Rays of the Solar Spectrum"
  • 1830 "The Mechanisms of the Heavens"
  • 1832 "A Preliminary Dissertation on the Mechanisms of the Heavens"
  • 1834 "On the Connection of the Physical Sciences"
  • 1848 "Physical Geography"
  • 1869 "Molecular and Microscopic Science"
  • 1874 "Personal recollections, from early life to old age, of Mary Somerville"

Bronnen/Meer lezen

  • The Ascent of Mary Somerville in 19th Century Society / Elisabetta Strickland, 2016
  • Mary Somerville and the World of Science / Allan Chapma, 2015
  • Women in Science / European Commission, 2010 - RoSa ex.nr.: W2/0107
  • Women in science: a social and cultural history / Ruth Watts, 2007 - RoSa ex.nr.: EII m/0099
  • Les femmes et la science / Gérard Chazal, 2006 - RoSa ex.nr.: EII m/0090
  • Histoire des femmes scientifiques de l'Antiquité au XXe siècle: les filles d'Hypatie / Eric Sartori, 2006 - RoSa ex.nr.: EII m/0089
  • Scientists anonymous: great stories of women in science / Fara, Patricia, 2005 - RoSa ex.nr.: T/1021
  • Mary Somerville: Science, Illumination, and the Female Mind / Kathryn A. Neeley, 2001