1973: Het wettelijk verbod op de verspreiding en de reclame voor voorbehoedsmiddelen wordt opgeheven.

Het is vandaag de dag haast niet te begrijpen, maar vrije toegang tot anticonceptie was in Vlaanderen nog niet zo lang geleden geen evidentie. Voorbehoedsmiddelen bleven tot de jaren 1960 een taboe onderwerp in het toen nog zeer katholieke Vlaanderen. De katholieke Kerk veroordeelde ten strengste elke vorm van anticonceptie. En ook de wetgever trok aan hetzelfde zeel. In 1922 al werd, onder katholieke impuls een toevoeging aan artikel 383 van het strafwetboek gestemd waarbij het verspreiden en reclame maken voor voorbehoedsmiddelen wettelijk verboden werd.

Taboe

anticonceptiedollemina

Het hoeft dan ook niet te verbazen dat de kennis over anticonceptie zeer beperkt was. Middelen als het pessarium of het condoom waren weinig gekend en nog moeilijker te verkrijgen. De meest gebruikte methode was periodieke onthouding op basis van de temperatuurmethode. Een vorm van anticonceptie die door de katholieke kerk gedoogd werd, maar uiteraard niet erg betrouwbaar was.

Tot halfweg de jaren 1950 bleef dit zo. Langzaamaan kwam er toch, eerst vanuit de steden, een kentering. In 1955 richtte de Belgische Vereniging voor seksuele voorlichting (BVSV) twee medische consultatiebureaus op, in Gent en in Antwerpen. Vrouwen konden er terecht voor informatie en voorbehoedsmiddelen. In de beginjaren kenden zij maar matig succes.

Dit alles zou veranderen met de komst van de pil. De anticonceptiepil kwam op de Vlaamse markt in 1961. Aanvankelijk vond ook de pil moeilijk zijn weg naar de Vlaamse vrouw. Verspreiding en informatie waren bij wet verboden en veel huisartsen weigerden om ideologische redenen de pil voor te schrijven. Toch zagen steeds meer vrouwen in de pil een eenvoudige manier om controle te krijgen over hun vruchtbaarheid en vonden zij langzaamaan hun weg naar de medische consultatiebureaus. De vrouwenbewegingen doorbraken het taboe en spraken openlijk over seksualiteit en anticonceptie. Een traditionele vrouwenbeweging als de SVV (Socialistisch Vooruitziende Vrouwen) pleitte in haar tijdschrift De Stem der Vrouw al in 1961 voor het opschorten van de wettelijke beperkingen rond anticonceptie.

Seksuele revolutie

foto Dolle Mina

In de jaren 1960 raakte alles in een stroomversnelling: de seksuele revolutie bevrijdde de samenleving van schaamte en schuld. Niet alleen anticonceptie maar ook abortus werd het onderwerp van verhit publiek debat. Onder het motto ‘baas in eigen buik' eisten vrouwenbewegingen het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen op. Mediagenieke acties van nieuwe vrouwenbewegingen als Dolle Mina en PAG hielden het thema in de kijker. Langzaamaan werd de taboesfeer rond anticonceptie opgeheven. Een verschuiving in de publieke opinie was voelbaar. De katholieke Kerk bleef echter halsstarrig. In 1968 werd het katholieke standpunt nog eens duidelijk verwoord in de encycliek Humanae Vitae: anticonceptie bleef in alle gevallen verboden. Periodieke onthouding kon, maar enkel als dat ‘nodig' was. Dit standpunt stond echter te ver van de heersende maatschappelijk consensus. Ook de katholieke vrouwenorganisatie KAV nam afstand van het officieel kerkelijk standpunt en stelde dat anticonceptie moest worden overgelaten aan ‘verantwoordelijkheid van elk echtpaar'.

1973: opschorten van de wettelijke beperkingen

Stootten eerder pogingen (in 1968 en 1971) nog op katholieke weerstand, in 1973 was iedereen, ondermeer om de abortuskwestie te ontmijnen, er klaar voor: in juli 1973 werden de wettelijke beperkingen op anticonceptie opgeschort. Anticonceptiva, met uitzondering van condoom en pessarium, werden opgenomen in lijst van geneesmiddelen. Informatie verspreiden over de middelen kon zonder gevaar voor vervolging.

Ondanks alles bleef anticonceptie een moeilijk thema. De overheid maakte meteen een budget van 25 miljoen Belgische franken vrij voor een nationale voorlichtingscampagne over anticonceptie. Ook SVV en KAV publiceerden in hun tijdschriften informatieve artikelenreeksen over anticonceptie. Zij wisten een breed publiek te bereiken. De artikelenreeks uit 1974 over ‘verantwoord ouderschap' in het tijdschrift Vrouw en Wereld van KAV zorgde binnen de katholieke gemeenschap voor een nieuwe discussie. Een 'brave' katholieke vrouwenorganisatie die openlijk informatie gaf over seksualiteit -los van de voortplantingsfunctie- was op dat moment not done. KAV hield ondanks katholiek protest voet bij stuk: de artikelenreeks werd zoals gepland gepubliceerd. 

anticonceptie brochure, svvanticonceptiebrochure KAV

Jongere huisartsen hadden steeds minder scrupules bij het voorschrijven van anticonceptie, informatiecampagnes misten hun doel niet en geleidelijk aan werd anticonceptie makkelijker verkrijgbaar. In de loop van de jaren 70 stapten Vlamingen dan ook massaal over op betrouwbare anticonceptie, met de pil op kop. In 1976 gebruikte al een op drie vrouwen de pil.

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

Vlaanderen Vrijt!: 50 jaar seks in Vlaanderen.  Wim TrommelmansSexual chemistry : a history of the contraceptive pill. Lara V. Marks

  • Vlaanderen Vrijt!: 50 jaar seks in Vlaanderen. Wim Trommelmans, 2006 - RoSa ex.nr.: Bm/0018
  • Sexual chemistry : a history of the contraceptive pill. Lara V. Marks, 2001 - RoSa ex.nr.: Cm/0041
  • 'Een heldin? Ik? Bij lange niet': gynaecologe Erna Vercauteren schreef als eerste de pil voor. / In: DE MORGEN (18 12 2004)