In 1929 wordt Lucie Dujardin als eerste vrouw rechtstreeks verkozen voor het parlement. Een doorbraak, maar vrouwen bleven witte raven in de politieke besluitorganen van dit land. Toen in 1948 vrouwen eindelijk stemrecht kregen, hoopte men op meer verkozen vrouwen. Maar dat bleek niet zo makkelijk, er waren weinig vrouwelijke kandidaten en die stonden dan nog meestal op onverkiesbare plaatsen. De weg naar een politiek evenwicht leek oneindig lang. 

Het historisch waarom

Onderliggende reden voor het vrouwelijk tekort in de politieke besluitvorming zijn de diepverankerde rolverdelingen in onze (Belgische) maatschappij.

In de 19e eeuw werd de scheiding publiek-privé rigoureus toegepast. Het biologisch sekseverschil werd aangehaald als legitimatie voor de taakverdeling tussen mannen en vrouwen. Van vrouwen werd gedacht dat zij niet beschikten over de nodige intellectuele capaciteiten en emotionele sterkte om aan de publieke sfeer deel te nemen.

Rond de eeuwwisseling werd het biologisch argument achterwege gelaten. Deze ruimde echter slechts plaats voor een gemaskeerde variant ervan: de maatschappelijke complementariteit tussen man en vrouw.
Het kostwinnersmodel werd steeds meer het algemeen geldend model. Mannen gingen werken, vrouwen namen de niet te onderschatten taak die het huishouden toen was op zich. In de schoot van de zuilen (en in het verlengde van de politieke partijen) ontstonden nieuwe vrouwenorganisaties die vooral een feminisme van het verschil predikten. Mannen en vrouwen hadden een andere sociale opdracht. Deze vrouwenorganisaties waren van niet te onderschatten belang voor de verbeterde situatie van het modale vlaamse gezin. Zij brachten vrouwen de basisbeginselen van hygiëne en evenwichtige voeding bij. Dankzij hun inspanningen werden vrouwen opgeleid tot bedreven huisvrouwen en moeders.Belangrijk resultaat hiervan was een terugval van kindersterfte en een grote verbetering van het welzijn en de gezondheid van de modale burger. Deze voortgang had echter een negatieve keerzijde: het kostwinnersmodel kreeg in die jaren een stevige basis en werd de norm. In dit kader kreeg de mannelijke politieke cultuur met de late vergaderuren, beslissingen bedisseld in de wandelgangen, weekendwerk enz... volop de kans te groeien.

Aandacht voor vrouwen in de politiek verliep in twee fases. In een eerste fase, tot de jaren ‘6O werd vooral geredeneerd vanuit een verschildenken. Vrouwelijke politici moesten het vrouwelijk verschil valoriseren. Zij zorgden voor het ‘menselijke’ in de politiek. Zij werden verantwoordelijk voor de “zachte” sectoren als onderwijs, opvoeding, gezondheid en huisvesting. In deze fase was men ook niet bekommerd om het aantal vrouwelijke politici, enkelen waren voldoende om de vrouwelijke waarden te vertegenwoordigen. Kenmerkend voor deze fase was dat vrouwen nieuwe rechten en kansen kregen, maar evengoed hun oude plichten moesten blijven vervullen. Een politica werd dan ook gewaardeerd voor de manier waarop zij een politiek mandaat kon combineren met een harmonieus huishouden.
In de tweede fase, vanaf de jaren ’70, wordt politieke gelijkheid het ideaal. Deze kentering in denken, van verschil naar gelijkheid kwam er onder impuls van een aantal factoren. Het gelijkheidsfeminisme van de tweede golf verspreidde en stimuleerde in belangrijke mate de gelijkheidsgedachte. Daarnaast was de veranderende mentaliteit ook het resultaat van een welvarender België. Steeds meer meisjes stroomden door naar het voortgezet onderwijs, de opkomst van tal van electronische apparaten verlichtte de huishoudelijke taken, de doorbraak van de auto voor elk gezin verhoogde de mobiliteit van vrouwen enz...

De veranderende maatschappij van de jaren ’70 creëerde ruimte voor een nieuw groeiend vrouwelijk bewustzijn. Tijdens de tweede golf van feminisme wordt het kostwinnersmodel steeds meer in vraag gesteld. Vrouwen komen op straat en eisen hun deel op van het publieke leven. 

Toch bleef de politiek een mannenbastion. Toen tegen de jaren 1970 vrouwen onzichtbaar bleven in de politiek besloot de vrouwenbeweging tot actie over te gaan. Ze zouden de Belgische kiezers wakker schudden met stemvrouw-campagnes.Voorloper was de Brugse stemvrouw-actie van 1970.

 

Heb vertrouwen... stem voor vrouwen

De Standaard, 14 oktober 1970

Medio 1970 maakte het land zich op voor de nieuwe gemeenteraadsverkiezingen van 11 oktober. Voor de eerste keer na de fusie zou in Brugge een Groot-Brugse gemeenteraad verkozen worden. Net als elders in het land telde ook de Brugse politieke wereld op dat moment bitter weinig vrouwen. De toekomst zou niet meteen beterschap brengen, zo dacht men: de vrouwen op de lijsten stonden stuk voor stuk op onverkiesbare plaatsen. Groot was dan ook de verbazing bij het tellen van de stembrieven. Maar liefst zeven vrouwen schopten het -letterlijk vanuit het niets- dankzij voorkeurstemmen meteen tot raadslid. 

stem vrouw, flyer PAG 1970

Veel van het succes was te danken aan de inzet van de leden van de Brugse PAG-groep. Eerst en vooral spoorde ze haar leden aan zich kandidaat te stellen voor de verkiezing. Daarnaast organiseerde ze een heleboel acties. Zo'n 20.000 flyertjes werden uitgedeeld op de wekelijkse markt, aan supermarkten en op parkings. De boodschap: 'Moet het gemeentepotje nu echt uitsluitend door mannen gekookt worden?'. PAG-leden trokken de boer op om via persoonlijk contact mensen aan te sporen om op vrouwen te stemmen, er werden voordrachten gegeven en in de plaatselijke bladen werden artikels geplaatst onder de titel 'Waarom voor vrouwen stemmen?'. Tegelijkertijd werd uitgelegd hoe er zo efficiënt mogelijk op vrouwen gestemd kon worden: 'Vrouwen met politieke overtuiging stemmen voor alle vrouwen op hun lijst. Vrouwen zonder politieke overtuiging stemmen voor alle vrouwen op alle lijsten.' Panacheren of stemmen op personen van verschillende lijsten, mocht toen nog. Naast PAG had ook de Brugse KAV via lezingen haar leden gevoelig gemaakt voor de problematiek. Bovendien waren er in de aanloop naar de verkiezingen in de pers een aantal artikels verschenen die de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de politiek aankaartten. 

De vrouwelijke raadsleden wisten heel wat van hun strijdpunten te verzilveren. Zo kwamen er bijvoorbeeld voorzieningen voor kinderopvang zoals een babydagdienst en een kinderopvangcentrum. Het 'kinderhaventje' in de Brugse stadshallen werd een primeur voor België: ervaren kinderverzorgsters zorgden voor de opvang van kinderen tot 6 jaar terwijl de moeders boodschappen deden, een museum bezochten of een andere afspraak hadden.

Het succes van de Brugse vrouwen verdriedubbelde het aantal vrouwen in de gemeenteraad. Toch bleef hun aandeel nog steeds beperkt tot 1 op 6. De actie had echter onomstotelijk het belang van stem vrouw-acties aangetoond.

Een nationale stem vrouw-actie voor de parlementsverkiezingen van 1974

stem vrouw 1974Voor de parlementsverkiezingen van 1974 organiseerde het VOK samen met de Nationale Vrouwenraad een eerste nationale stem vrouw-actie. Opnieuw met succes: het aantal vrouwelijke parlementsleden verdubbelde tot 6.6%. 

Tegen 10 maart 1974 zijn vervroegde verkiezingen aangekondigd. Wanneer de lijsten bekend gemaakt worden, blijken er maar weinig vrouwen op verkiesbare plaatsen te staan. Feministen bundelen hun krachten in een nationale Stem Vrouw-campagne.

De Pluralistische Actiegroep (PAG) gaat massaal de affiches aanplakken. Slogans zijn "Stem Vrouw" en "Kies de partij die u wilt, maar stem op een vrouw". Er zijn ook de appel-stickers "Geen vrouw, geen stem". Dolle Mina haakt erop in met de affiche "Stem op een linkse vrouw". Ramen en muren van partijlokalen worden volgeplakt. In volle verkiezingsstrijd haalt het VOK alle kranten: ze maken gebruik van een toeristische rondleiding in het parlementsgebouw om gedurende een kwartier de meerderheid van de parlementszetels te bezetten.

Dank zij de Stem Vrouw-campagne winnen enkele vrouwen het met voorkeurstemmen van mannen die wél op een verkiesbare plaats staan. Na 10 maart 1974 zitten er 26 vrouwen in plaats van 13 tussen de 365 mannen in het parlement. 

Stem vrouw!

De Stem vrouw-campagnes hadden hun effect bewezen. Na 1974 zouden er nog veel campagnes volgen.

1982 stemvrouw2000 stemvrouw2003 stemvrouw2004 stemvrouw2007-9 stemvrouw2014 

Ondanks het positief effect van de stem vrouw-campagnes, bleek sensibilisering alleen niet voldoende. Structurele maatregelen die de vrouwelijke participatie wettelijk ondersteunen, drongen zich op .  Het opleggen van dwingende maatregelen botst echter vaak op heel wat tegenstand. Ondanks het duidelijke positieve effect van quota vinden sommigen dat quota's nadelig werken voor imago van vrouwen in de politiek.

Ook hier was er heel wat weerstand tegen de zogenaamde quotaregelingen. In 1994  werd toch een eerste stap gezet met de wet Tobback-Smet, in 2002 werden dat volwaardige quotawetten

Hoeveel vrouwen zijn er vandaag in de politieke besluitorganen: bekijk de cijfers voor België en wereldwijd.

Lees meer

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

  • Vrouw en politiek in België,  Leen Van Molle ; Eliane Gubin, Lannoo, 1998 - RoSa ex.nr.: FII b/0410
  • Dames werden feministen, Annemie Vanthienen, RoSa 2003