Dikwijls zijn vrouwelijke arbeidsmigranten de enige kostwinner. Het geld dat ze naar huis sturen is vaak de enige bron van inkomsten voor de achterblijvende familie. Dank zij die geldtransfers verhogen die vrouwen ook de kansen op onderwijs en gezondheidszorg van hun kinderen en dragen ze bij aan de economische en maatschappelijke ontwikkeling van hun land van oorsprong.

In bestemmingslanden spelen vrouwelijke arbeidsmigranten een nuttige rol als werkkrachten die de economische groei van het gastland bevorderen. Ze zijn niet altijd de passieve slachtoffers of afhankelijke meekomers. Ze vullen westerse knelpuntberoepen in, zoals zorgarbeid in bejaarden-, gehandicapten- en kinderverzorging en huishoudarbeid en ondersteunen daarmee onbedoeld de carrières van vrouwen in het gastland.

Leestips :

Reguliere arbeidsmigratie

Reguliere arbeidsmigranten vragen voor hun vertrek alle officiële documenten aan: paspoort, visum, verblijfsvergunning, arbeidsvergunning. Wie zonder geldige documenten op zak probeert te gaan werken in een ander land, die migreert illegaal. Omdat de term 'illegale migratie' doet denken aan een misdrijf, spreekt men liever van irreguliere of clandestiene migratie.  

Genderverschillen

De instroom van vrouwelijke arbeidsmigranten wordt beïnvloed door genderpatronen op de arbeidsmarkt en door het arbeidsmigratiebeleid in herkomst- en bestemmingslanden. Slechts 1 op 3 reguliere arbeidsmigranten is een vrouw. Een aantal factoren kunnen dat onevenwicht tussen reguliere en irreguliere migratie van vrouwen verklaren:

1 Genderpatronen op de arbeidsmarkt in herkomst- en bestemmingslanden

In oorspronglanden zijn meer vrouwen dan mannen aan de slag in kwetsbare sectoren, als zelfstandige of in onbeschermde jobs in het informele circuit. Dat is vooral zo voor vrouwen in Afrika en Latijns-Amerika, zo blijkt uit het VN-rapport the World's Women 2015. Trends and Statistics (hoofdstuk 4 : Werk - grafiek 4.12). Met die achtergrond vertrekken ze vanuit een veel zwakkere positie om op een legale manier te kunnen emigreren. 

In bestemmingslanden is er een toegenomen vraag naar huishoudwerk bij particulieren en naar personeel voor de schoonmaak- en verzorgingssector. Dat zijn precies de sectoren waarin vrouwelijke arbeidsmigranten terechtkomen in de gender-gesegregeerde geglobaliseerde arbeidsmarkt van vandaag.

2 Toelatingsgronden in immigratielanden

Indirecte discriminatie kan hier een rol spelen. Een schijnbaar objectieve toelatingsvoorwaarde kan vrouwen onevenredig benadelen:

  • restrictief immigratiebeleid van laaggeschoolde arbeidsmigranten en een uitnodigend beleid ten aanzien van kennis- en hoogwaardige arbeidsmigranten benadeelt vooral vrouwen. In het herkomstland krijgen ze immers minder onderwijs en vakopleiding
  • vereiste minimale werkervaring: kunnen vrouwen vaak niet aantonen 
  • inwonende zorgarbeid is voor veel bestemmingslanden geen legale toelatingsgrond (in Canada is het dat wel)

3 Invloed van gender en gezin

Een arbeidsmigratiebeleid dat vereist dat ook de partner voor het vertrek een arbeidsvergunning en een job heeft in het bestemmingsland, blijkt vooral een struikelsteen voor reguliere arbeidsmigratie van vrouwen.

Een beleid dat rekening houdt met gezin en gender heeft nochtans een aantal voordelen voor het bestemmingsland:

  • meer kans op legale arbeidsparticipatie van vrouwelijke arbeidsmigranten;
  • terugdringen van clandestiene vrouwenarbeid, met in het kielzog de uitbuiting en misbruiken
  • integratie van partners en kinderen kan sneller starten zodat zij een bijdrage kunnen leveren aan de maatschappij in het bestemmingsland;
  • verhoogde aantrekkingskracht voor kennismigranten door rekening te houden met belangen en welzijn van migrantengezinnen. 
Leestips:

4 Overkwalificatie en braindrain

Immigranten zijn overgekwalificeerd als ze een job uitoefenen die minder kwalificaties vereist dan ze in theorie hebben op basis van hun scholingsniveau.  Vooral hoogopgeleide vrouwen hebben daarmee te maken. Dat hangt samen met een braindrain in het land van herkomst. We citeren uit een onderzoek in opdracht van het Steunpunt Gelijkekansenbeleid: "De meest problematische populatie met betrekking tot overkwalificatie blijkt, conform de bevindingen uit de literatuur, de hooggeschoolde vrouwelijke immigrantengroep te zijn, onder meer doordat een feilloze overdracht van kwalificaties en vaardigheden van het ene naar het andere land immers niet gegarandeerd is, [...] maar anderzijds wellicht ook doordat er specifieke genderprocessen spelen, gaande van een verschillende arbeidsoriëntatie tot processen van achterstand en achterstelling."

Leestips:

Irreguliere arbeidsmigratie

Genderverschillen

Illegale migratie is voor vele vrouwen synoniem van vrouwenhandel en prostitutie. Maar ook betaalde arbeid in particuliere huishoudens is een sector waar veel vrouwen in de clandestiniteit werken.  Meer vrouwen dan mannen leven en werken onder de radar. Soms vertrekken ze vrijwillig met de hulp van mensensmokkelaars, soms gedwongen als slachtoffer van vrouwenhandelaars.  Soms komen vrouwen regulier naar bestemmingslanden maar duiken onder in de illegaliteit nadat hun verblijfs- en arbeidsvergunning vervallen is.

Huwelijks- en volgmigranten die nog niet de vereiste verblijfsduur hebben om op de arbeidsmarkt te mogen, zijn gedwongen in de illegaliteit te werken. Laaggeschoold werk is de enige optie voor die vrouwen. Door onzichtbare tewerkstelling als inwonend huispersoneel, in clandestiene naaiateliers of in de seksindustrie blijven illegaal werkende vrouwen onopgemerkt voor de officiële instanties. Ze durven vaak geen beroep doen op de gezondheidszorg.

 
Leestip :
  • Marlou Schrover, Joanne van der Leun, Leo Lucassen & Chris Quispel (eds.), Illegal Migration and Gender in a Global and Historical Perspective, 2008 (RoSa exemplaarnummer FIIa/1009)

Misbruiken

Ondanks de behoefte aan jonge werkkrachten in bestemmingslanden kampen arbeidsmigranten met een gebrek aan rechten en aan sociale bescherming. Het zijn vooral vrouwelijke arbeidsmigranten die te maken krijgen met ondermaatse arbeidsvoorwaarden, omdat zij een meerderheid vormen in de informele arbeidssectoren, waarop de arbeidswetgeving niet van toepassing is.

Veel vrouwelijke migranten zijn achtergesteld door een gebrek aan opleiding, talenkennis en een irregulier verblijfs- en arbeidsstatuut. Werkgevers gebruiken dat als excuus voor lage lonen en slechte arbeidsvoorwaarden. Wie geen arbeidscontract heeft kan niet naar de vakbond stappen.

Huishoudpersoneel dat in de illegaliteit werkt, heeft al helemaal geen controle over de arbeidsomstandigheden: loon wordt achtergehouden, paspoort afgenomen, ze worden opgesloten in het huis waar ze werken, voelen zich gebonden door 'schulden' voor arbeidsbemiddeling, kost en inwoon. Ze zijn niet verzekerd, krijgen geen medische verzorging. Vele vrouwen krijgen te maken met psychisch, lichamelijk en seksueel misbruik op de werkplek. 

Er bestaat een gezamenlijk project van UN Women en ILO: ‘Preventing the exploitation of women migrant workers in ASEAN’ (01/03/2015 tot 31/12/2016).

De vzw Organisatie voor Clandestiene Arbeidsmigranten (OR.C.A.) verspreidt een folder over de arbeidsrechten van huishoudpersoneel, met info over het domestic worker proof label. Beschikbaar in 7 talen: NLFRENESPOARRU 

Vrouwenhandel gericht op de seksindustrie maakt jaarlijks meer en meer slachtoffers. Lees meer hierover in de RoSa-kwestie Geweld: vrouwenhandel  

Leestips:

 

Verantwoordelijkheid van het beleid

Het VN-orgaan CEDAW werkte een aanbeveling uit om de mensenrechten en gendergelijkheid van vrouwelijke arbeidsmigranten te beschermen. Aanbeveling 26 vraagt een strenge wetgeving die werkgevers van arbeidsmigranten dwingt hun gezondheid en veiligheid te garanderen en de kosten te dragen van ongevallen. De nationale arbeidswetgeving moet uitgebreid worden naar informele sectoren en er mag geen onderscheid gemaakt worden tussen de private en de publieke sfeer. Er moet ook een sluitend controlemechanisme komen. Aanbeveling 26 bevat beleidsinstructies voor alle actoren: landen van herkomst, van bestemming en transitlanden, vakbonden, werkgevers, media, ambtenaren.

Leestips :
  • Cedaw, General recommendation n°. 26 on women migrant workers - pdf. , 2008. Engels, Frans, Spaans
  • Eleonore Kofman, Annie Phizacklea, Parvati Raghuram, Rosemary Sales,  Gender and Migration in Europe, 2000 - hoofdstuk 5. - (RoSa exemplaarnummer FIIn/0025)

Arbeidsmigratie in België

In principe geldt er sinds meer dan een kwarteeuw een arbeidsmigratiestop in België. Er zijn uitzonderingen op de regel. Vooral voor hooggekwalificeerde mensen en EU-burgers is de Belgische regelgeving liberaal. In principe hebben kandidaat-arbeidsmigranten een arbeidskaart nodig om in België te mogen werken. Die kunnen ze krijgen als uit een arbeidsmarkttoets blijkt dat er geen lokale werkkrachten beschikbaar zijn en als ze voor hun komst een Belgische werkgever vinden die een arbeidsvergunning wil aanvragen en een arbeidsovereenkomst opstellen. Dit systeem maakt dat werknemers voor hun tewerkstelling en verblijf afhankelijk zijn van één bepaalde werkgever.

Praktische info

Aanraders uit de RoSa - bibliotheek

The international migration of women / ed.: Andrew R. Morrison ; Maurice Schiff ; Mirja Sjöblom, 2008. (RoSa exemplaarnummer FII d/0131)New perspectives on gender and migration: livelihood, rights and entitlements / ed.: Nicola Piper, 2008. (RoSa exemplaarnummer M/0341)Crossing borders: gender, remittances and development / Carlota Ramírez ; Mar García Domínguez ; Julia Míguez Morais, 2005. (RoSa exemplaarnummer FIa/0293)Women migrants from east to west: gender, mobility and belonging in contemporary Europe / ed.: Luisa Passerini (e.a.), 2007. (RoSa exemplaarnummer: FII d/0134)Le sexe de la mondialisation: genre, classe, race et nouvelle division du travail / Jules Falquet (e.a.),  2010 – (RoSa exemplaarnummer M/0401)Life interrupted: trafficking into forced labor in the United  States / Denise Brennan, 2014 – (RoSa exemplaarnummer EI  m/0018)Working lives: gender, migration and employment in Britain,1945-2007 / Linda McDowell, 2013 - (RoSa exemplaarnummer EII m/0130)Vrouwen in hedendaagse migraties: een analyse van de feminisering van de migratie naar België / d. Christiane Timmerman (e.a.), 2012 – (RoSa exemplaarnummer FIId/0181)Women, gender and labour migration: historical and global  perspectives / ed. Pamela Sharpe, 2011 – (RoSa exemplaarnummer EII g/0419)Thailand's hidden workforce: Burmese migrant women factory workers  / Ruth Pearson, Kyoko Kusakabe, 2012 – (RoSa exemplaarnummer EII g/0418)Care between work and welfare in European societies / Birgit  Pfau-Effinger, Tine Rostgaard, 2011 – (RoSa exemplaarnummer EI  a/0203)The new maids: transnational women and the care economy / Helma Lutz, 2011 – (RoSa exemplaarnummer EII g/0416)

  • Life interrupted: trafficking into forced labor in the United  States / Denise Brennan, 2014 – (RoSa exemplaarnummer EI  m/0018)
  • The international handbook on gender, migration and transnationalism: global and development perspectives / ed. Laura Oso, Natalia Ribas-Mateos, 2013 - (RoSa exemplaarnummer FII o/0043)
  • Working lives: gender, migration and employment in Britain, 1945-2007 / Linda McDowell, 2013 - (RoSa exemplaarnummer EII m/0130)
  • Vrouwen in hedendaagse migraties: een analyse van de feminisering van de migratie naar België / Christiane Timmerman (e.a.), 2012 – (RoSa exemplaarnummer FII d/0181)
  • Getting in is not enough: women and the global workplace / ed. Colette Morrow, Terri Ann Fredrick, 2012 – (RoSa exemplaarnummer  EIIa/0724)
  • Europeanization, care and gender: global complexities / ed. Hanne Marlene Dahl, Marja Kerânen, Anne Kovalainen, 2011 -( RoSa exemplaarnummer EI  g/0075)
  • Women, gender and labour migration: historical and global  perspectives / ed. Pamela Sharpe, 2011 – (RoSa exemplaarnummer EII g/0419)
  • Thailand's hidden workforce: Burmese migrant women factory workers  / Ruth Pearson, Kyoko Kusakabe, 2012 – (RoSa exemplaarnummer EII g/0418)
  • Care between work and welfare in European societies / Birgit  Pfau-Effinger, Tine Rostgaard, 2011 – (RoSa exemplaarnummer EI a/0203)
  • The new maids: transnational women and the care economy / Helma Lutz, 2011 – (RoSa exemplaarnummer EII g/0416)
  • Gender equality in labour migration law, policy and management (GEM Toolkit). ILO, 16 September 2016 – (RoSa exemplaarnummer dd/00....)

  • Women's labour in the context of globalisation / Anja K. Franck,  Andrea Spehar. - Brussels : WIDE, 2010 (pdf) – (RoSa exemplaarnummer EI  g/0077)

  • Le sexe de la mondialisation: genre, classe, race et nouvelle division du travail / Jules Falquet (e.a.),  2010 – (RoSa exemplaarnummer M/0401)
  • The international migration of women / ed.: Andrew R. Morrison ; Maurice Schiff ; Mirja Sjöblom, 2008. (RoSa exemplaarnummer FII d/0131)
  • New perspectives on gender and migration: livelihood, rights and entitlements / ed.: Nicola Piper, 2008. (RoSa exemplaarnummer M/0341)
  • Crossing borders: gender, remittances and development / Carlota Ramírez ; Mar García Domínguez ; Julia Míguez Morais, 2005. (RoSa exemplaarnummer FIa/0293)
  • Women migrants from east to west: gender, mobility and belonging in contemporary Europe / ed.: Luisa Passerini (e.a.), 2007. (RoSa exemplaarnummer: FII d/0134)
Bronnen illustraties:
  • New York nannys fight for their rights: http://immigration.change.org/blog/view/new_york_nannies_fight_for_their_rights
  • Gender, Cross-border Migrants Workers and Citizenship: A Case Study of the Burmese-Thai Border:  http://www.gender-migration.ait.ac.th/
  • Immigrant workers at home: http://colorlines.com/archives/2009/09/immigrant_workers_at_home_hire.html