Het Antwerpse Fotomuseum brengt een veelzijdige verzameling familieportretten samen. Naast intieme en anonieme portretten, historische fotoalbums en werken van kunstenaars toont de tentoonstelling ook verschillende manieren om naar familie te kijken. Traditionele portretten van (delen van) het kerngezin staan naast beelden die de grenzen van familie en familieverbanden bevragen. Wat definieert een familie? Een bloedband, een gedeelde woonplek of zorgtaken? Wie staat op familiefoto’s en wie ontbreekt, wordt toegevoegd of verwijderd? En wat vertelt zo’n momentopname over de mensen die erop staan? Dat zijn enkele van de centrale vragen die doorheen de expo terugkomen.
Verschillende familie- en relatievormen en genderdynamieken komen daarbij aan bod. Zo zijn er werken over ouderschap en specifiek moederschap, onder meer van Tom Callemin, Hélène Amouzou, Mous Lamrabat en Carmen Winant. Andere werken tonen dan weer traditionele gezinssamenstellingen, zoals die van Léon Bovier en Diane Arbus, of families in relatie tot migratie en adoptie, zoals de werken van Sunil Gupta, Diana Markosian, Hélène Amouzou en Youqine Lefèvre. Ook de rol van inwonende dienstboden, kindermeisjes en ‘gezelschapsdames’ binnen gezinnen krijgt aandacht (Paul Sano, Julia Margaret Cameron). Daarnaast zijn er verschillende werken over queer liefde en gemeenschap, onder meer van Ugo Woatzi, Sunil Gupta, Peter Hujar en Voyo Mabheka.
“Juist nu, in een tijd waarin het moederschap, het kerngezin en het idee van ‘chosen family’ volop besproken worden, krijg je hier een frisse blik op een thema dat ons allemaal raakt: familie.”
De tentoonstelling onderzoekt niet alleen wie en wat als familie in beeld komt, maar ook wat fotografie vertelt over de tijd waarin een foto wordt gemaakt. Foto’s lijken de werkelijkheid vast te leggen, maar kunnen die werkelijkheid ook construeren of herverbeelden. Wat leren historische foto’s ons over maatschappelijke veranderingen en de manier waarop gezinnen daarmee veranderen? En hoe wordt fotografie doorheen de tijd ingezet om familiegeschiedenis vast te leggen?
De expo toont dat hoe familie wordt gefotografeerd en hoe foto’s binnen families worden gebruikt, doorheen de tijd verandert. Het 19de-eeuwse ‘hidden-mother’-portret, waarbij een moeder haar baby rechtop houdt tijdens de lange sluitertijd en zelf zo onzichtbaar mogelijk probeert te blijven, illustreert de opkomst van babyfotografie. De beschrijving bij het werk verwijst bovendien naar de vaak onzichtbare zorgarbeid van vrouwen. Ook het meer recente feministische werk van Carmen Winant (2018) brengt ervaringen van vrouwen die vaak weinig zichtbaar zijn in beeld, zoals bevallingen en moederschap.
Andere werken tonen hoe fotografie verschillende functies krijgt binnen families. Het 19de-eeuwse Postmortemportret van een vrouw van een anonieme maker laat zien hoe foto’s kunnen helpen om overleden familieleden te blijven herinneren en koesteren. Familieportret met ingevoegd portret van soldaat van Félicien Edouard Wettstein toont dan weer hoe fotografie tijdens de wereldoorlogen wordt ingezet als communicatiemiddel tussen soldaten aan het front en hun families. De expo toont ook de zogenaamde ‘ghost photography’: geconstrueerde familiefoto’s waarin gesneuvelde soldaten worden gecombineerd met nieuwe foto’s van familieleden.
De expo toont daarnaast hoe familieportretten niet alleen persoonlijke, maar ook maatschappelijke en politieke functies hebben. Zo worden familiealbums ingezet in koloniale propaganda, onder meer in Familiealbum, Inforcongo. Het werk van Youqine Lefèvre werpt dan weer licht op internationale en transraciale adopties van jonge Chinese meisjes tijdens de eenkindpolitiek in China.
Ook de popularisering van fotografie binnen gezinnen komt aan bod. Vanaf het moment dat fotografie toegankelijker wordt, leggen gezinnen het alledaagse vast in privéfotoalbums. Die albums vormen geen volledige geschiedenis, maar geven een selectieve blik op het gezinsleven. Het Familiealbum van het gezin Bovier-Robert 1899-1907 van Léon Bovier is daar een voorbeeld van.
De expo toont ten slotte dat fotografie de werkelijkheid niet alleen kan vastleggen, maar ook kan herverbeelden. In Being There plaatst Omar Victor Diop zichzelf digitaal in Amerikaanse dia’s van Lee Shulman uit de jaren 1950 en 1960, waarop alledaagse familiemomenten uit de witte middenklasse te zien zijn. Zo maken de kunstenaars zichtbaar wie in dit beeld van het Amerikaanse gezinsleven ontbreekt. Ook de met artificiële intelligentie gegenereerde beelden van kunstenaar Mayara Ferrão spelen met de verhouding tussen historische werkelijkheid, herinnering en fictie.
Families is een veelzijdige tentoonstelling over de grenzen van familie en over de rol van fotografie in het vastleggen, vormgeven en bewaren van familiegeschiedenis. De expo brengt amateur- en professionele fotografie samen en toont zowel traditionele kerngezinnen als andere vormen van familie en verbondenheid. Historische en hedendaagse beelden staan naast elkaar en maken zichtbaar hoe fotografie doorheen de tijd verschillende functies krijgt: van het bewaren van herinneringen en het vastleggen van gezinsleven tot propaganda en het creëren van alternatieve werkelijkheden.
Hoewel chosen family centraal staat in de inleidende tekst van de tentoonstelling, blijft het verbeelden van alternatieve mod
ellen van samenleven eerder beperkt. Traditionele familie- en gezinsportretten vormen de kern van de expo. Daarnaast zijn er verschillende werken over LGBTQIA+-families en queer liefde, terwijl chosen family slechts beperkt in beeld komt. Andere vormen van samenleven blijven grotendeels buiten beeld. De tentoonstelling vertrekt niet expliciet vanuit een genderperspectief, maar bij sommige werken worden thema’s als gender, feminisme, de positie van vrouwen en queerness expliciet benoemd in het werk of in de literaire reflecties van Niña Weijers. Bij andere werken is dan weer meer eigen denkwerk nodig om deze thema’s te herkennen.
Toch zet Families aan tot kritisch nadenken over wat we als familie beschouwen en over de manier waarop we familie in beeld brengen. De expo biedt zo niet alleen een interessante blik op de geschiedenis van het familieportret, maar ook op de veranderende ideeën over familie en samenleven. Zeker een bezoek waard.
“(...) Hoe ouder ik word, hoe meer ik mijn vrienden beschouw als zelfgekozen familie, en als alternatief voor het nucleaire gezin dat ik nooit aantrekkelijk heb gevonden. Verwantschap is zoveel meer dan gedeeld bloed, en die wetenschap voelt niet alleen feestelijk, maar ook revolutionair.”
Meer info op de website van FOMU
Van: 20 maart 2026 tot 23 mei 2027
Adres: Waalsekaai 47, 2000 Antwerpen
Openingsuren: dinsdag tot en met zondag, 10.00 tot 18.00 uur. Maandag gesloten.
Tarieven in 2026: 6 euro voor volwassenen, 2,50 euro voor bezoekers van achttien tot en met vijfentwintig jaar. Gratis voor bezoekers jonger dan achttien jaar en voor bezoekers met een museumpas, A-kaart met kansentarief, UiTPAS met kansentarief, ICOM-kaart of Antwerp City Pass. Begeleiders van personen met een beperking hebben eveneens gratis toegang.
Het ticket geeft ook toegang tot de permanente tentoonstelling.
Fotocredit omslagfoto: The Anonymous project/ Image by Lee Shulman & Omar Victor Diop, The Anonymous project presents Being There 10, Collectie Fotomuseum Antwerpen, 2024/85/2 © The Anonymous project/ Lee Shulman & Omar Victor Diop
