“Het gezin als hoeksteen van de samenleving” is nog steeds een idee dat veel aanhang kent. Het gezin vormt een belangrijke organisatievorm in onze samenleving. Of het nu gaat om reproductie, opvoeding, zorg of financiële middelen: het gezin staat centraal. Het gezin speelt niet alleen een belangrijke rol op cultureel, economisch en bestuurlijk vlak, maar fungeert ook als norm die mee bepaalt hoe we naar relaties, zorg en samenleven kijken. Het wordt bovendien vaak voorgesteld als een ideaal om na te streven.
Als we spreken over het gezin, wordt vaak het kerngezin bedoeld: vader, moeder en kinderen. Naast het kerngezin bestaan er anno 2026 ook heel wat andere gezinsvormen, zoals eenoudergezinnen, nieuw samengestelde gezinnen, LGBTQIA+-gezinnen, meeroudergezinnen en intergenerationele gezinnen. De erkenning van deze diversiteit in gezinsvormen is een belangrijke stap. Toch blijft ook bij deze gezinsvormen het gezin vaak het uitgangspunt, waarbij de nadruk sterk ligt op het verwerven van gelijke rechten.
De centrale rol van het gezin wordt zelden in vraag gesteld. Tegelijk zijn er kritische bedenkingen bij het gezin als norm en instituut. Zo zijn er bedenkingen bij de doorgedreven individualisering van (zorg)taken en het gebrek aan gemeenschap. Ook de hardnekkige gegenderde rolverdeling binnen gezinnen wordt bekritiseerd, omdat die genderongelijkheid en economische afhankelijkheid in stand houdt. Daarnaast staan ook de dominantie van het (kern)gezin en het gebrek aan gelijke erkenning en ondersteuning van diverse gezinsvormen en alternatieve samenlevingsvormen ter discussie. Denk bijvoorbeeld aan cohousing, chosen family, polyamoureuze families, wooncoöperaties, (leef)gemeenschappen en andere collectieven.
Kritieken vinden we onder meer bij historische en hedendaagse queer en feministische denkers, zoals marxistisch feministisch denker en politica Alexandra Kollontai. Haar kritiek op het huwelijk en haar visie op relationele autonomie en collectieve zorgstructuren inspireerden velen. In RetroRoSa zetten we Families We Choose: Lesbians, Gays, Kinship (1991) van Kath Weston in de kijker, een antropologisch boek over hoe queer families een eigen invulling geven aan familie, buiten de norm van het gezin. Meer recent bespreekt Lotte Houwink ten Cate in De mythe van het gezin de norm, het ideaal en de gebreken van het gezin. We bespreken het boek in een RoSa leest. Sophie Lewis roept in haar Abolish the Family: A Manifesto dan weer op tot het afschaffen van het gezin. Waarom ze dit voorstelt en wat ze hiermee bedoelt, lees je in onze tweede RoSa leest. In onze podcasttip wordt de wenselijkheid van dit idee dan weer kritisch besproken.
Ook heel wat andere queer en feministische denkers uiten kritiek op het gezin en verbeelden alternatieven: van gelijkwaardige alternatieven die naast het gezin bestaan, over alternatieve microsamenlevingen tot het volledig herdenken of zelfs verwerpen van het gezin. Vertrekkend van gelijkaardige kritieken komen ze tot verschillende en soms tegenstrijdige oplossingen. Eén ding hebben ze alvast gemeen: de wens om de samenleving en zorg voor elkaar anders te organiseren. Deze diversiteit aan alternatieve perspectieven komt aan bod in onze veertien korte leestips, waaronder The Anti-Social Family, Het einde van het kerngezin: waarom liefde, relaties en families er vandaag anders uitzien, Constellations of Care: Anarcha-Feminism in Practice, Monogamy? In This Economy? Finances, Childrearing, and Other Practical Concerns of Polyamory, Faire famille autrement, Family Abolition: Capitalism and the Communizing of Care en Against Equality: Queer Revolution, Not Mere Inclusion. Daarnaast is er een uitgebreide leeslijst met maar liefst 33 boeken die raken aan het thema.
In deze Uitgelezen brengen we diverse perspectieven samen die het gezin kritisch bekijken en andere manieren van samenleven verbeelden: van historische queer en feministische stemmen tot recente analyses.
RoSa leest: twee uitgebreide boekbesprekingen van De mythe van het gezin en Abolish the Family
Korte besprekingen: veertien korte leestips
Een portret van Alexandra Kollontai
Leeslijst anders samenleven: alternatieve perspectieven op het gezin
Veel leesplezier!
Elke editie van de Uitgelezen zetten we een vijftiental boeken uit onze collectie in de kijker. Via onderstaande knop lees je onze korte besprekingen van een selectie boeken over anders samenleven: alternatieve perspectieven op het gezin.
Een groot deel van de kennis van RoSa is gebaseerd op onze zorgvuldig samengestelde bibliotheekcollectie met non-fictie over gender en feminisme. Voor deze Uitgelezen kozen we twee boeken die we vanuit een RoSa-bril lazen en bespraken: De mythe van het gezin van Lotte Houwink ten Cate en Abolish the Family: A Manifesto van Sophie Lewis.
In de categorie RoSa luistert bespreken we interessante podcasts over gender en/of feminisme die ons opvallen, die we warm aanbevelen of die we kritisch onder de loep nemen. Voor deze Uitgelezen luisterden we naar een aflevering van Onderstroom over het gezin. In de categorie RoSa kijkt bespreken we tentoonstellingen, documentaires en video’s. Voor deze editie bezochten we de expo Families in het Fotomuseum (FoMu) in Antwerpen.
In de categorie RetroRoSa halen we een oude parel in onze collectie van onder het stof. Deze keer kozen we voor Families We Choose: Lesbians, Gays, Kinship (1991) van Kath Weston.
Alexandra Kollontai is een marxistisch-feministisch denker en politica en de eerste vrouwelijke diplomaat ter wereld. In haar werk benadert ze thema’s als liefde, zorg, seksualiteit en relaties als politieke kwesties. Volgens Kollontai vraagt de emancipatie van vrouwen naast formele gelijkheid ook om emotionele vrijheid, relationele autonomie, seksuele zelfbeschikking en economische onafhankelijkheid. Gemeenschappelijke voorzieningen en het collectiviseren van huishoudelijke taken zijn daarbij cruciaal. Haar ideeën blijven relevant voor hedendaagse discussies over reproductieve rechten, collectieve zorg en relationele autonomie. Maak kennis met haar ideeën en bijdragen in dit portret.
RoSa heeft er een nieuwe collega bij! Sinds enkele weken versterkt Yasaman ons kleine team en neemt ze onze communicatie voor haar rekening. Wie haar zoekt, maakt de meeste kans in de bibliotheek. Daar duikt ze in duizenden boeken, op zoek naar titels die het verdienen om in de kijker te staan. En hoe ze die het best onder de aandacht brengt? Ook daar denkt ze graag over na. Vind je haar niet tussen de boekenrekken, dan zit ze waarschijnlijk in haar atelier te schilderen, waar ze met lagen speelt en herinneringen en fragmenten onderzoekt.
Ook haar leeslijst vertelt iets over wie ze is. Onlangs las ze drie boeken over feminisme in Iran: For the Sun After Long Nights: The Story of Iran’s Women-Led Uprising (2025), All the Parts We Exile: A Memoir (2025) en Woman, Life, Freedom: Voices and Art from the Women’s Protests in Iran (2023).
Haar interesse in dit thema is persoonlijk. Yasaman maakte de Woman, Life, Freedom-beweging in Iran zelf mee. Die ervaring heeft haar kijk op feminisme mee gevormd. Vandaag maakt ze deel uit van een collectief dat zich blijft inzetten om de erfenis van de beweging levend te houden.
Voor deze Uitgelezen rond het thema alternatieve perspectieven op het gezin kochten we de voorbije periode vooral recente werken aan, met aandacht voor een diversiteit aan perspectieven. Wil je je verder verdiepen in het thema? Neem dan zeker een kijkje in onze zorgvuldig samengestelde leeslijst. Je vindt er een selectie titels die we aanbevelen en die (binnenkort) beschikbaar zijn in de RoSa-bibliotheek.
De aanwinstenlijst geeft een actueel overzicht van alle nieuwe literatuur in de RoSa-bibliotheek. Je vindt er een aantal titels over het thema van deze Uitgelezen, maar ook boeken over tal van andere thema’s. Je bent meer dan welkom om deze nieuwe werken in onze bibliotheek te raadplegen en te ontlenen. Digitale documenten kunnen naargelang de auteursrechten online en/of ter plaatse in de bibliotheek geraadpleegd worden.
Samenstelling: Anne April
RoSa-rolmodel: Alexandra Kollontai
RoSa thema: Ouderschap
RoSa thema: Gegenderde taakverdeling
RoSa-thema: Marxistisch en socialistisch feminisme
Green Dot author Madeleine Gray: ‘Chosen family is big in the queer community’ (The Guardian, 25/01/2026)
Historica Lotte Houwink ten Cate schreef over de mythe van het gezin: “Het kerngezin is voor iedereen eenzaam” (Standaard, 19/10/2024)
'Huisje-tuintje-boompje? De mythe van het kerngezin houdt velen gevangen' (Knack pers, 07/11/2025)
Diverse, communal, gender-fluid: African families’ true history is being whitewashed (The Guardian, 09/07/2025)
De wereld stopt niet bij de voordeur van het ouderlijk huis (NRC, 31/10/2025)
