Schoonheid wordt vaak voorgesteld als een kwestie van persoonlijke smaak en stijl, maar welke lichamen en normen in een samenleving geïdealiseerd worden, is altijd sociaal, historisch en cultureel bepaald. Schoonheidsidealen zijn dan ook al decennialang een onderwerp van feministische kritiek. Verschillende feministische denkers observeerden dat schoonheidsidealen bijzonder gegenderd zijn en historisch gezien disproportioneel op vrouwen worden geprojecteerd: hun maatschappelijke waarde werd - en wordt nog steeds - vaak gemeten aan de mate waarin ze beantwoorden aan heersende schoonheidsnormen.
Die normen zijn bovendien vaak onhaalbaar, ongezond en veranderlijk. Dat is niet toevallig: door continu nieuwe trends en idealen te lanceren, crëeert de schoonheidsindustrie steeds nieuwe onzekerheden en behoeften, die veel mogelijkheid geven voor financieel gewin. Verschillende feministische denkers hebben schoonheidsnormen daarom ook geanalyseerd als een vorm van sociale controle: ze houden vrouwen bezig met het voortdurend aanpassen en perfectioneren van hun uiterlijk, waardoor ze tijd, geld en energie investeren die ze anderzijds zouden kunnen investeren in hun relaties, zelfontplooiing, carrière, maatschappelijke participatie en gezondheid.
Een van de bekendste analyses van schoonheid als machtsmechanime komt van liberaal feminist Naomi Wolf, die in 1991 de internationale bestseller The Beauty Myth schreef. In de RetroRoSa van deze Uitgelezen zoomen we in op Wolfs baanbrekende debuut waarin zij deze theorie uitwerkte. Het boek wordt nog steeds beschouwd als een feministische, hoewel omstreden, klassieker en vestigde Wolf als een van de bekendste boegbeelden van de derde feministische golf.
Hoewel Wolfs analyse inmiddels meer dan dertig jaar oud is, blijven veel van de mechanismen die zij omschreef herkenbaar. De hedendaagse schoonheidsindustrie is uitgegroeid tot een miljardenindustrie en de opkomst van sociale media heeft de verspreiding van schoonheidsnormen ingrijpend veranderd. De normalisering en alomtegenwoordigheid van Photoshop, filters en artificiële intelligentie confronteren ons massaal met gestileerde en vaak onrealistische beelden van lichamen en gezichten, die ons zelfbeeld negatief beïnvloeden. In de categorie RoSa leest van deze Uitgelezen bespreken we dan ook The Beauty Paradox (2023) waarin socioloog Chiara Piazzesi onder meer inzoomt op de impact van sociale media en selfies op onze relatie met ons lichaam en uiterlijk. Ook analyseert ze het fenomeen pretty privilege: het structurele voordeel dat mensen die als normatief aantrekkelijk worden beschouwd in verschillende maatschappelijke contexten kunnen ervaren.
Dat komt ook aan bod in onze RoSa luistert over looksmaxxing. Die online beweging van en voor voornamelijk heteromannen streeft maximale normatieve schoonheid na via vaak extreme, zelfs gevaarlijke praktijken zoals bonesmashing. In onze bespreking kom je te weten wat looksmaxxing precies is, en wat het ons leert over hedendaagse gender- en seksualiteitsnormen, de manosfeer en, breder, onze samenleving.
Het fenomeen looksmaxxing toont bovendien glashelder aan dat schoonheidsnormen ook voor mannen steeds dwingender worden. Toch is er zowel maatschappelijk als academisch nog minder aandacht voor de impact van mannelijke schoonheidsnormen. Dat merkten we ook in onze bibliotheek. Voor elke nieuwe Uitgelezen brengen we in kaart welke boeken we over het gekozen thema in huis hebben en gaan we op zoek naar aanvullingen om onze collectie te verrijken. Op het vlak van schoonheidsidealen bleek de aandacht voor mannelijkheid nog een duidelijke lacune, niet alleen in onze collectie maar breder in het aanbod: er zijn nog maar weinig academisch onderbouwde boeken op de markt die specifiek focussen op mannelijke schoonheidsnormen. In onze leeslijst en het overzicht met korte boekbesprekingen vind je een aantal boekentips uit onze collectie die hier wel op ingaan. Zo biedt Muscle Works (2024) van Broderick D.V. Chow een historisch perspectief op de rol van fitnesscultuur, krachtsporten en spieren in mannelijke schoonheidsidealen, en onderzoekt de klassieker The Adonis Complex (2002) de impact van sociale media op het zelfbeeld van jongens.
Schoonheidsidealen zijn echter niet alleen gegenderd, maar ook geracialiseerd. Bij onze boekentips vind je onder meer korte besprekingen van Refashioning Race van Alka V. Menon waarin zij de rol van ras/etniciteit onderzoekt in de stijgende populariteit van cosmetische chirurgie, en in Fearing the Black Body traceert socioloog Sabrina Strings de raciale geschiedenis van fatphobia. Dat raakt ook aan het onderwerp van onze tweede RoSa leest. In Fat Talk analyseert Virginia Sole-Smith de dieetcultuur, die allerlei morele betekenissen toekent aan slankheid en die bovendien - zoals zij aantoont, al te simplistisch - gelijkstelt met gezondheid. Bij de boekentips vind je nog meer toonaangevende werken over fatphobia en anti fat bias, onder meer Unshrinking van Kate Manne en What We Don’t Talk About When We Talk About Fat van Aubrey Gordon.
In deze Uitgelezen brengen we verschillende perspectieven op schoonheidsidealen samen: van feministische klassiekers tot recente analyses van lichaamsnormen, lichaamsbeharing, cosmetische chirurgie, de rol van sociale media, kapitalisme, mannelijkheid en racialisering. Naast twee uitgebreide boekbesprekingen, zeventien korte leestips, de RetroRoSa, een uitgebreide leeslijst en podcasttip vind je ook een portret van auteur en activist Virgie Tovar. Ook zetten we naar goede gewoonte weer een bezoeker in de kijker. In de aanwinstenlijst, ten slotte, vind je alle nieuwe boeken die we het laatste kwartaal aan onze collectie toevoegden, over schoonheidsidealen maar ook over andere onderwerpen. Voortaan kan je ook op onze website snuisteren in een visueel overzicht van recent aangekochte werken via onze nieuwe aanwinstenpagina.
Veel leesplezier!
Elke editie van Uitgelezen zet vijftiental, al dan niet nieuwe, boeken uit onze collectie in de kijker. Via onderstaande knop lees je onze korte besprekingen van een selectie boeken over schoonheidsidealen.
Een groot deel van de kennis bij RoSa is opgebouwd op basis van onze zorgvuldig samengesteled en unieke bibliotheekcollectie vol non-fictie literatuur over gender en feminisme. Voor deze Uitgelezen kozen we voor The Beauty Paradox (2023) van de Canadese onderzoeker Chiara Piazzesi en Fat Talk: Coming of Age in Diet Culture (2025) van de Amerikaanse onderzoeksjournalist Virginia Sole-Smith.
In de categorie RoSa luistert bespreken we interessante podcasts over gender en/of feminisme die ons opvallen, die we warm aanbevelen of die we kritisch onder de loep nemen. Voor deze Uitgelezen luisterden we naar een aflevering van de podcast A Bity Fruity van Matt Bernstein over looksmaxxing.
De podcast biedt een verfrissend perspectief op deze online beweging die in de media vooral op spot en kritiek kan rekenen. Zonder de ideeën en gevaarlijke praktijken van de beweging te legitimeren, duikt Matt Bernstein met zijn gasten Kat Tenbarge en F.D. Signifier dieper in het achterliggende wereldbeeld van de looksmaxxers. Hij stelt zich eerder empathisch op en toont overtuigend aan dat we beter kritisch kijken naar de structuren in onze samenleving die looksmaxxing niet alleen mogelijk, maar populair hebben gemaakt.
In de categorie RetroRoSa halen we een oude parel in onze collectie van onder het stof. Deze keer kozen we voor de controversiële, feministische klassieker The Beauty Myth (1991) van Naomi Wolf.
Naomi Wolfs debuut The Beauty Myth (1991), dat in het Nederlands verscheen als De Zoete Leugen (1991), is een feministische kritiek op de schadelijke impact van seksistische schoonheidsidealen. Wolf beschrijft hoe de tweede feministische golf systematisch werd ondermijnd door wat ze de ‘schoonheidsmythe’ noemt.
Wolf stelt dat, naargelang vrouwen meer economische en politieke macht vergaren, de druk toeneemt om te voldoen aan onrealistische schoonheidsidealen. Deze idealen, onderstreept Wolf, functioneren zo als een vorm van sociale controle, die de mannelijke dominantie in stand houdt. Centraal in het boek staat Wolfs stelling dat ‘schoonheid’ zich niet zozeer beperkt tot het uiterlijk, maar vooral een middel is om seksistische sociale normen te bestendigen.
“De schoonheidsmythe draait eigenlijk om het voorschrijven van gedrag, niet van uiterlijk.”
Wolf benadrukt dat het haar niet te doen is om de vraag of individuele vrouwen al dan niet mooi worden bevonden, maar om de systematische issues die voortvloeien uit het opleggen van onbereikbare schoonheidsnormen aan vrouwen. Ze bouwt haar argument op aan de hand van verschillende domeinen waarbinnen de schoonheidsmythe doorwerkt: werk, cultuur, religie, seks, honger en geweld. Wolf onderstreept hoe de schoonheidsmythe inherent is verbonden aan het kapitalisme - vrouwen die zich oud en lelijk voelen, kopen dingen die ze niet nodig hebben - en beschrijft hoe de vermarkting van ‘vrouwelijkheid’ onrealistische idealen in stand houdt die tot psychische aandoeningen kunnen leiden. Wolf concludeert daarom dat de schoonheidsmythe, als vorm van sociale controle, inherent schadelijk is.
Het boek werd een internationale bestseller en geprezen door onder meer belangrijke figuren uit de tweede feministische golf, zoals Germaine Greer en Betty Friedan. The New York Times noemde het een van de belangrijkste werken van de twintigste eeuw.
Hoewel Wolfs analyse actueel blijft - denk aan de opkomst van Instagram-influencers, de fitnesshype en de stijgende populariteit van cosmetische chirurgie - blijft het werk niet onomstreden. Zo zou ze de zelfbeschikking van vrouwen te weinig ruimte geven in het uiteenzetten van de alomvattendheid van de schoonheidsmythe. Ook focust haar analyse op witte, middenklassevrouwen, en ontbreekt het Wolf aan een intersectioneel perspectief. Ondanks de controverse blijft het boek gelden als een feministische klassieker.
Virgie Tovar is een Amerikaanse auteur en activist die strijdt tegen de discriminatie van dikke mensen en de maatschappelijke druk rond lichamen. Vanuit een feministisch en queer perspectief onderzoekt ze hoe schoonheidsidealen en dieetcultuur onze ideeën over waarde en gezondheid beïnvloeden. Haar werk nodigt uit om kritisch te kijken naar normen die vaak als vanzelfsprekend worden beschouwd. Maak kennis met haar ideeën en haar bijdrage aan de fat liberation beweging in dit portret.
Thibault is nog maar pas in Brussel neergestreken, maar was de voorbije maanden bijna dagelijks te vinden in onze bibliotheek. Daar werkt die momenteel in allerijl aan een onderzoek over het anarchafeminisme.
De focus van hun onderzoek ligt op FAM: de Feministisch Anarchistische Meiden/Madammen, een groep die eind jaren 1990 en begin jaren 2000 actief was in Gent.
Voor dit onderzoek bleek het boek Anarchafeminism (2022) van Chiara Bottici een bijzonder waardevolle bron voor Thibault, al was het even wachten tot het opnieuw beschikbaar werd. Het boek blijkt immers zo boeiend dat het vorige exemplaar al sinds 2023 in iemands persoonlijke bibliotheek ligt.
De aanwinstenlijst is een up-to-date overzicht van alle nieuwe literatuur (boeken en digitale documenten) in de RoSa-bibliotheek. Daar zal je een aantal titels vinden over schoonheidsidealen, maar ook over tal van andere thema’s. Je bent meer dan welkom om deze nieuwe werken in onze bibliotheek te raadplegen en te ontlenen. Digitale documenten kunnen naargelang de auteursrechten online en/of ter plaatse in de bibliotheek geconsulteerd worden.
Samenstelling: Anne April
In onze zoektocht naar aanvullingen voor onze collectie over schoonheidsidealen hebben we vooral ingezet op het aankopen van recente werken, van een brede waaier aan stemmen die onderbelichte invalshoeken brengen, zoals eurocentrisme, racisme en mannelijkheid. Wil je je - net zoals wij de afgelopen periode deden - verdiepen in het thema schoonheidsnormen? Neem dan zeker ook een kijkje in onze gecureerde leeslijst. Daar vind je een mooi overzicht van titels die we aanbevelen en die (binnenkort) beschikbaar zijn in de RoSa-bibliotheek.
